Trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu đang diễn biến phức tạp, Việt Nam đã khẳng định quyết tâm mạnh mẽ thông qua những cam kết chính trị quan trọng nhằm hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Giai đoạn 2025–2026 đánh dấu một bước ngoặt mang tính lịch sử khi quốc gia chính thức chuyển từ trạng thái khuyến khích tự nguyện sang giai đoạn tuân thủ bắt buộc đối với việc kiểm kê khí nhà kính và quản lý hạn ngạch phát thải. Đây không chỉ là một yêu cầu kỹ thuật mà còn là sự chuyển dịch về tư duy kinh tế, nơi phát thải carbon không còn là một hệ quả miễn phí của sản xuất mà đã trở thành một nghĩa vụ tài chính và trách nhiệm pháp lý thực thụ.
Nhìn lại quá trình nghiên cứu và xây dựng nền tảng, có thể thấy Việt Nam đã có sự chuẩn bị kỹ lưỡng về mặt khoa học và lý luận trước khi áp dụng vào thực tiễn. Tình hình nghiên cứu trong nước những năm gần đây đã tập trung sâu vào việc xác định hệ số phát thải đặc thù cho các ngành công nghiệp trọng điểm, xây dựng các mô hình dự báo phát thải và đánh giá tác động kinh tế của thị trường carbon. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc thực hiện kiểm kê khí nhà kính là bước đi tiên quyết để hiểu rõ “bức tranh” phát thải quốc gia, từ đó thiết lập các hạn ngạch công bằng và khả thi. Chính sự kết hợp chặt chẽ giữa các thành tựu nghiên cứu khoa học và thực tiễn quản lý đã tạo tiền đề vững chắc cho việc ra đời của một hệ thống văn bản pháp luật đồ sộ và đồng bộ.
Về khung pháp lý, nền tảng cơ bản nhất chính là Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, văn bản định hướng cao nhất thiết lập các nguyên tắc về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và tổ chức thị trường carbon. Tiếp nối tinh thần đó, Nghị định 06/2022/NĐ-CP đã ra đời, đóng vai trò là “xương sống” hướng dẫn việc giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ozone. Tuy nhiên, để đáp ứng những yêu cầu thực tế mới phát sinh trong giai đoạn thực thi, Chính phủ đã ban hành Nghị định 119/2025/NĐ-CP ngày 09/06/2025 nhằm sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện các quy định về quản lý phát thải. Bên cạnh đó, các văn bản như Quyết định 232/QĐ-TTg ngày 24/01/2025 về Đề án phát triển thị trường carbon và Nghị định 29/2026/NĐ-CP ngày 19/01/2026 quy định về vận hành sàn giao dịch carbon đã tạo ra hành lang pháp lý hoàn chỉnh cho các hoạt động mua bán, trao đổi tín chỉ.
Đi sâu vào thực tế triển khai trong hai năm 2025 và 2026, Việt Nam đã thực hiện một chiến lược bài bản bằng cách thí điểm phân bổ hạn ngạch cho ba lĩnh vực phát thải lớn và có tầm ảnh hưởng sâu rộng đến nền kinh tế, bao gồm: nhiệt điện, sắt thép và xi măng. Theo Quyết định 263/QĐ-TTg ban hành đầu năm 2026, tổng hạn ngạch thí điểm cho giai đoạn này đã được xác lập, phản ánh nỗ lực kiểm soát mức trần phát thải của quốc gia. Tiếp đó, Quyết định 699/QĐ-BNNMT ngày 27/02/2026 đã hiện thực hóa việc phân bổ hạn ngạch phát thải cụ thể đến từng cơ sở trong ba ngành thí điểm này. Đây là một bước đi đầy tính thực tiễn, buộc các doanh nghiệp phải đối diện trực tiếp với bài toán kinh tế: nếu phát thải vượt hạn ngạch, họ bắt buộc phải mua bổ sung từ thị trường, ngược lại, những đơn vị cải tiến công nghệ và có mức phát thải thấp hơn hạn ngạch sẽ sở hữu tài sản carbon có giá trị để giao dịch và tạo ra lợi nhuận.
Quá trình thực hiện quy định kiểm kê không chỉ dừng lại ở các ngành thí điểm mà còn lan tỏa rộng rãi đến hàng ngàn doanh nghiệp khác. Căn cứ theo Quyết định 13/2024/QĐ-TTg ngày 13/08/2024, danh mục các cơ sở phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính đã được mở rộng và cập nhật. Các đơn vị này có trách nhiệm thực hiện kiểm kê và báo cáo định kỳ hai năm một lần, tuân thủ nghiêm ngặt các mẫu biểu quy định tại Phụ lục II của Nghị định 06/2022/NĐ-CP. Việc báo cáo này không đơn thuần là thủ tục hành chính mà là quá trình chuẩn bị năng lực quản trị, giúp doanh nghiệp làm quen với việc minh bạch hóa dữ liệu phát thải trước khi bước vào lộ trình phân bổ hạn ngạch bắt buộc trong tương lai gần. Để hỗ trợ quá trình này, Thông tư 11/2026/TT-BNNMT đã thiết lập Hệ thống đăng ký quốc gia, tạo ra một nền tảng dữ liệu số tập trung, giúp cơ quan quản lý và doanh nghiệp dễ dàng theo dõi, xác nhận và quản lý các giao dịch carbon một cách công khai, minh bạch.
Nhìn chung, lộ trình thực hiện trong giai đoạn 2025–2026 tại Việt Nam cho thấy một sự chuyển mình mạnh mẽ từ nhận thức sang hành động. Việc kết hợp giữa các quy định hành chính cứng rắn và các công cụ kinh tế linh hoạt như sàn giao dịch carbon đang dần hình thành một hệ sinh thái kinh tế xanh bền vững. Các doanh nghiệp giờ đây không chỉ coi kiểm kê khí nhà kính là một gánh nặng chi phí, mà bắt đầu nhìn nhận đó như một cơ hội để tái cấu trúc sản xuất, áp dụng công nghệ hiện đại và nâng cao vị thế cạnh tranh trên trường quốc tế, nơi các rào cản về thuế carbon đang ngày càng trở nên nghiêm ngặt. Sự đồng bộ giữa Luật, Nghị định, Thông tư và các Quyết định cụ thể đã tạo nên một bộ máy vận hành nhịp nhàng, đưa Việt Nam vững bước trên con đường thực hiện các mục tiêu khí hậu toàn cầu, đồng thời đảm bảo an ninh năng lượng và phát triển kinh tế bền vững trong kỷ nguyên mới.
Hệ thống văn bản pháp lý liên quan:
- Luật Bảo vệ môi trường 2020 (Luật số 72/2020/QH14 ngày 17/11/2020)
- Nghị định 06/2022/NĐ-CP ngày 07/01/2022
- Nghị định 119/2025/NĐ-CP ngày 09/06/2025 (sửa đổi, bổ sung)
- Quyết định 232/QĐ-TTg ngày 24/01/2025 (Đề án thị trường carbon)
- Nghị định 29/2026/NĐ-CP ngày 19/01/2026 (Sàn giao dịch carbon)
- Quyết định 263/QĐ-TTg ngày 09/02/2026 (Tổng hạn ngạch thí điểm 2025–2026)
- Thông tư 11/2026/TT-BNNMT ngày 13/02/2026 (Hệ thống đăng ký quốc gia)
- Quyết định 699/QĐ-BNNMT ngày 27/02/2026 (Phân bổ hạn ngạch cho 3 ngành thí điểm)
- Quyết định 13/2024/QĐ-TTg ngày 13/08/2024 (Danh mục cơ sở phải kiểm kê khí nhà kính)
[Tập tin: Quyết định 699QĐ-BNNMT ngày 27022026.pdf]
Techngroup tổng hợp