Trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu ngày càng diễn biến phức tạp, xu hướng chuyển đổi xanh và phát triển kinh tế carbon thấp đã trở thành yêu cầu tất yếu đối với mọi quốc gia. Việt Nam, với cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 tại Hội nghị COP26, đang đứng trước cơ hội lớn để thúc đẩy quá trình chuyển đổi năng lượng, thu hút đầu tư xanh và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong chuỗi giá trị toàn cầu. Tuy nhiên, để hiện thực hóa các mục tiêu này, việc hoàn thiện khung pháp luật về năng lượng tái tạo theo hướng đồng bộ, minh bạch, ổn định và phù hợp với thông lệ quốc tế là yêu cầu cấp thiết cả về mặt chính sách lẫn thực tiễn quản trị phát triển.
Việt Nam được đánh giá là quốc gia có tiềm năng lớn về năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện gió, điện mặt trời và điện gió ngoài khơi. Trong những năm gần đây, nhờ chính sách khuyến khích đầu tư thông qua cơ chế giá FIT và các ưu đãi thuế, lĩnh vực năng lượng tái tạo đã có sự phát triển mạnh mẽ. Theo Quy hoạch điện VIII được phê duyệt tại Quyết định số 500/QĐ-TTg ngày 15/5/2023 của Thủ tướng Chính phủ, năng lượng tái tạo sẽ tiếp tục đóng vai trò chủ đạo trong cơ cấu nguồn điện quốc gia, hướng tới mục tiêu giảm dần phụ thuộc vào nhiệt điện than và tăng tỷ trọng năng lượng sạch trong tổng công suất phát điện quốc gia. Đây được xem là bước chuyển quan trọng trong chiến lược bảo đảm an ninh năng lượng gắn với phát triển bền vững.
Về phương diện pháp lý, quá trình hình thành và phát triển khung pháp luật về năng lượng tái tạo ở Việt Nam có thể được nhìn nhận theo tiến trình từ nền tảng pháp lý cơ bản đến các cơ chế chuyên sâu về chuyển đổi xanh và giảm phát thải. Trước hết, Luật Điện lực năm 2004 (sửa đổi, bổ sung năm 2012) là văn bản pháp lý nền tảng điều chỉnh hoạt động điện lực và phát triển thị trường điện tại Việt Nam. Tiếp đó, Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả năm 2010 đã đặt cơ sở cho việc nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và khuyến khích phát triển các nguồn năng lượng sạch.
Bước ngoặt quan trọng trong hoàn thiện chính sách năng lượng được xác lập thông qua Nghị quyết số 55-NQ/TW ngày 11/02/2020 của Bộ Chính trị về định hướng Chiến lược phát triển năng lượng quốc gia của Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Nghị quyết này nhấn mạnh yêu cầu ưu tiên phát triển năng lượng tái tạo, xây dựng thị trường năng lượng cạnh tranh, minh bạch và thu hút mạnh mẽ khu vực tư nhân tham gia đầu tư vào hạ tầng năng lượng sạch. Đây được xem là văn kiện có tính định hướng chiến lược, tạo nền tảng chính trị quan trọng cho việc xây dựng hệ thống pháp luật về chuyển dịch năng lượng ở Việt Nam.
Tiếp theo đó, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đã tạo ra bước tiến mới trong việc nội luật hóa các cam kết quốc tế về biến đổi khí hậu và phát triển bền vững. Lần đầu tiên, pháp luật Việt Nam quy định tương đối toàn diện về giảm phát thải khí nhà kính, tổ chức thị trường carbon trong nước, cơ chế trao đổi hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon. Nghị định số 06/2022/NĐ-CP của Chính phủ quy định giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ozone tiếp tục cụ thể hóa các nội dung liên quan đến kiểm kê khí nhà kính, cơ chế MRV (Measurement, Reporting and Verification – đo đạc, báo cáo và thẩm định phát thải), cũng như lộ trình vận hành thị trường carbon tại Việt Nam từ năm 2025.
Song song với đó, Quyết định số 888/QĐ-TTg năm 2022 phê duyệt Đề án về những nhiệm vụ, giải pháp triển khai kết quả Hội nghị COP26 và Quy hoạch điện VIII năm 2023 đã thể hiện rõ định hướng phát triển năng lượng xanh gắn với mục tiêu Net Zero 2050. Những chính sách này không chỉ mang ý nghĩa bảo vệ môi trường mà còn tạo điều kiện thúc đẩy chuyển đổi mô hình tăng trưởng kinh tế theo hướng carbon thấp và phát triển bền vững.
Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cho thấy hệ thống pháp luật về năng lượng tái tạo ở Việt Nam vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế. Trước hết, chính sách còn thiếu tính ổn định và nhất quán. Việc thay đổi cơ chế giá FIT đối với điện mặt trời và điện gió trong thời gian ngắn đã tạo ra tâm lý thận trọng cho nhà đầu tư và ảnh hưởng đáng kể đến môi trường đầu tư dài hạn. Bên cạnh đó, hệ thống pháp luật hiện nay vẫn còn tình trạng chồng chéo giữa các quy định về đầu tư, đất đai, môi trường, xây dựng và đấu nối hạ tầng điện, dẫn đến kéo dài thời gian thực hiện dự án và phát sinh nhiều rủi ro pháp lý.
Ngoài ra, cơ chế tài chính xanh cho năng lượng tái tạo vẫn chưa thực sự hoàn thiện. Việt Nam hiện chưa có hệ thống tiêu chí phân loại xanh (Green Taxonomy) đầy đủ và thống nhất để định hướng dòng vốn đầu tư xanh. Các cơ chế ưu đãi tín dụng xanh, trái phiếu xanh hay bảo lãnh tài chính cho các dự án năng lượng sạch còn hạn chế, chưa đáp ứng được nhu cầu vốn rất lớn của quá trình chuyển đổi năng lượng. Trong khi đó, xu hướng toàn cầu về ESG (Environmental, Social and Governance), CBAM (Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của Liên minh châu Âu) và các tiêu chuẩn chuỗi cung ứng xanh đang đặt ra áp lực ngày càng lớn đối với doanh nghiệp Việt Nam.
Trong bối cảnh đó, yêu cầu hoàn thiện khung pháp luật về năng lượng tái tạo cần được tiếp cận theo hướng tổng thể và đồng bộ. Trước hết, cần xây dựng cơ chế pháp lý ổn định, minh bạch và có khả năng dự báo dài hạn đối với các chính sách hỗ trợ năng lượng tái tạo. Các cơ chế giá điện, đấu thầu dự án, hợp đồng mua bán điện trực tiếp (DPPA) và chính sách ưu đãi đầu tư cần được luật hóa hoặc quy định ổn định ở cấp nghị định nhằm giảm thiểu rủi ro chính sách cho nhà đầu tư.
Đồng thời, Nhà nước cần thúc đẩy hoàn thiện hành lang pháp lý cho phát triển điện gió ngoài khơi – lĩnh vực được đánh giá có tiềm năng chiến lược của Việt Nam. Điều này bao gồm việc hoàn thiện quy định về khảo sát biển, cấp phép sử dụng không gian biển, đấu nối hạ tầng truyền tải và cơ chế chia sẻ rủi ro giữa Nhà nước với nhà đầu tư. Bên cạnh đó, việc phát triển thị trường carbon nội địa và hệ thống MRV quốc gia cần được đẩy nhanh nhằm tạo động lực kinh tế cho hoạt động giảm phát thải và nâng cao khả năng hội nhập với thị trường carbon toàn cầu.
Đối với cộng đồng doanh nghiệp, quá trình chuyển đổi xanh không còn là lựa chọn mang tính tự nguyện mà đang trở thành yêu cầu bắt buộc trong thương mại và đầu tư quốc tế. Doanh nghiệp cần chủ động xây dựng chiến lược giảm phát thải, nâng cao năng lực quản trị ESG, hoàn thiện hệ thống dữ liệu phát thải và chuẩn bị năng lực tham gia thị trường carbon. Việc thích ứng sớm với các tiêu chuẩn xanh toàn cầu sẽ giúp doanh nghiệp tăng khả năng tiếp cận nguồn vốn quốc tế, mở rộng thị trường xuất khẩu và nâng cao vị thế cạnh tranh trong chuỗi cung ứng quốc tế.
Có thể khẳng định rằng, hoàn thiện khung pháp luật về năng lượng tái tạo không chỉ là yêu cầu của tiến trình chuyển đổi năng lượng mà còn là điều kiện nền tảng để Việt Nam thúc đẩy tăng trưởng xanh, bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và thực hiện hiệu quả cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Một hệ thống pháp luật minh bạch, ổn định và đồng bộ sẽ tạo niềm tin cho nhà đầu tư, thúc đẩy đổi mới công nghệ, mở rộng thị trường tài chính xanh và góp phần đưa Việt Nam trở thành nền kinh tế có khả năng thích ứng cao trong xu thế phát triển xanh toàn cầu.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
- Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam (2020), Nghị quyết số 55-NQ/TW ngày 11/02/2020 về định hướng Chiến lược phát triển năng lượng quốc gia của Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
- Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2004), Luật Điện lực số 28/2004/QH11; sửa đổi, bổ sung năm 2012.
- Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2010), Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả số 50/2010/QH12.
- Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2020), Luật Bảo vệ môi trường số 72/2020/QH14.
- Chính phủ (2022), Nghị định số 06/2022/NĐ-CP ngày 07/01/2022 quy định giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ozone.
- Thủ tướng Chính phủ (2022), Quyết định số 888/QĐ-TTg ngày 25/7/2022 phê duyệt Đề án về những nhiệm vụ, giải pháp triển khai kết quả Hội nghị COP26.
- Thủ tướng Chính phủ (2023), Quyết định số 500/QĐ-TTg ngày 15/5/2023 phê duyệt Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050 (Quy hoạch điện VIII).
- International Energy Agency (IEA) (2023), Southeast Asia Energy Outlook 2023.
- United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC), COP26 Climate Pact, Glasgow, 2021.